Ламанар тон ехээр баясаад, бурхандаа наманшалжа мүргөөд, хэрэгнай номой еһоор урагшатай бүтэбэ гэлсэһэн бэлэй.
Тэрэ үеын зон гэгээн түрэбэ гэжэ баясажа, энэ мэтээр шүлэг зохеожо хэлсэдэг байжа болоо, магад аянгалжа дууладагшье байгаа аалам...
Хойшодоо гэгээмнай ямар найжатай болохо юм гэһэн асуудал тобойгоо юм. Агын дасан ошожо, эмшэ багшаһаа абарал эрихэдэнь, Алханада Рэгзэн бүтээлшэ гэжэ ехэ номшо лама байна, тэрээниие найжа болгогты гэжэ абарал буулгаа һэн ха. Тиигэжэ Алханада даяншалжа һууһан ламада найжа болохыень даалгаа. Тэрэ сагһаа Долгиин гэгээн номой эрдэм шудалжа эхилээ.
Рэгзэн бүтээлшэ ном заажа байхадаа: «Номдо һурахадаа бэрхэ хүбүүн байна, һуралсалынь үргэлжэлүүлжэ Түбэдэй дасан эльгээел», - гэжэ Агын дасанда хандаһан байна. Тиихэдэнь: «Тиимэ хубарагууд өөһэдтэмнай олон», - гэһэн ха. Тиихэдэнь Рэгзэн бүтээлшэ Гүнэйн дасанай шэрээтэ Галшиевта, нютагай зайһан Цынгуев гэгшэдтэ хандаба. Тэдэнь зүбшөөжэ, эрхим хүбүүе дасандаа абажа, арбаад наһатай болоторнь ном үзүүлһэн ха.
Саашадаа Гүнэйн дасанай ламанар нютагай зонһоо ехэ бадар суглуулжа, 500 лан мүнгэтэй болгоод, Баруун Жуу дасан руу һургуулида ябуулһан байна.
1934 ондо колхозой 46 наһатай гэшүүн Гомбожаб Найданов болбол Г-Д. Нацовта иигэжэ хөөрэһэн байдаг: «Гүнэйн дасанай жэндэгүүд хэд бэ гэбэл: Наран-Булаг – 70 үрхэтэ айл, Буганда-Будлан – 100 үрхэтэ айл, Саһаша – 100 үрхэтэ айл, Дурулга – 50, Гүнэйнхид – 100 үрхэтэ айл. Хамтадаа 420 үрхэтэ айл юм. Баһа гэгээн багшын урагшаа Түгэд ябахада, айл бүхэнһөө ехэ бадар сугларһан гэбэл: үгытэй айл – 5-10 солхооб (целковые), дунда шадалтай айл – 50 солхооб, ехэ шадалтай айл - өөрынгөө шадалаар. Үгытэй ба дунда шадалтай айлнууд ёһото хубиһаа дээшэ үгөө һаа, һайн байгаа. Манай аба 50 солхооб үргэл болгоо һэн гэжэ һайн һананаб...» - гээд Гомбожаб Найданов хэлэһэн гээшэ ха.
Иигэжэ хамта дээрэ 21 мянга 500 солхооб сугларһан ха. 420 үрхэтэ айлай 70-ниинь ехэ шадалтай, 100 айлынь дунда шадалтай, 250-аад айл – үгытэй. Дунда шадалтайшуул 7500 солхооб алтаар суглуулба, 70 ехэ шадалтай айл 200 солхообһоо бага бэшэ гэжэ бодоо һаа, 14000 солхооб суглуулаа ха. Мүнөө бодоходо, дүтэрхышье тоо байжа болоо. Тэрэ сагта манай буряад-хамниган зон гэгээрэлдэ ехэ мүнгэ гаргашалжа, үхи хүүгэдөө һургадаг, өөрын эрдэмтэй, номтой, һургуулитай хүбүүдтэй болохые оролдодог байһан гээшэ.
Мүнгэн зөөритэй болоходонь, Долгиин гэгээнэй долоо наһатайдань эрдэмыень улам гүнзэгырүүлхын тула хэдэн нүхэдтэйнь хамта Лабран абаашаба. Тэндэ һуралсал хэжэ ябахадаа арбан гурбадугаар Далай лама Түбдэнжамсын уншалгануудые оло дахин шагнаһан байна. Хойшодоо арбан найматайдань гэртэнь асаржа айлшалуулһан ха.
«…Манайхи Хужар-Дободо Долгии баабайтанаар хүршэ һуудаг һэмди. Гэгээнэй гэртээ айлшалжа ерэхэдэ эжыгээ дахажа ябаад, хоёр дахин адиста хүртэһэнөө һанагшаб. Нэгэтэ ерэхэдэнь эжымнай залажа, гэртээ оруулаа һэн», – гээд тэрэл Мижидон Дугархай хөөрэдэг бэлэй.
Лабранда һургуулияа дүүргэхэдөө Сультим-Жамса (Долгиин гэгээн) Агын дасанай Жүд дуганай шэрээтээр томилогдоһон. Удаань хаа хаанагүй суурхаһан Гүнэйн дасанай шэрээтэ Сэбэгэй Содном габжые Долгиин гэгээн һэлгэжэ, 1926 онһоо хойшо энэ дасананай шэрээтээр һууһан ха.
Гүнэй нютагай Валерий Шойжамсоевич Семеновой бэшэһээр, Гүнэйн дасанай шэрээдэ 1926 онһоо һууһан ха. Гомбожоо Даша гэжэ хүн манай абада хөөрэхэдөө, иигэжэ хэлэһэн байгаа, гээд нухэр Семенов бэшэнэ: «Урдань манай дасанай шэрээтээр Сэбэгэй ламхай байһан аад, наһатай болоо һэн. Ламахайгүй болоходоо, Түбэдһөө баруугаар байһан Долгиин гэгээниие уряа һэн ха. Уляаһата гэжэ газараар Онон гол гаталжа гаргаа ха. Эндэ минии аба Гомбожоо, Егнин Агбаан, Сүхэ-Баатар, Морлоо – эдэ ябалсаһан байха. Олон тэргээр бараатай һэн гэжэ һанагшаб. Уляаһан шугы соо ехэ майхан татаад, зон сугларжа мүргөө бэлэй. Сагаан эдеэ, хилээмэ, тоһо табижа ламахайгаа хүндэлөөд, дасандаа морилуулаа һэн…».
Дариин Сэндэмэ ахай (1914 ондо түрэһэн) намда 1990 ондо иигэжэ хөөрөө һэн: «Сэбэгэй ламхайн гээгдэхэдэ бэеыень Долгиин гэгээн хайлуулаа һэн ха. Тиигээд шэрээтэ боложо һууһан...». Энэнь 1924-25 онууд багаар гээшэ ха. Шэрээтэ болоод байхадаа, дасанай зүүн урда талада томо гэртэй, гэрынь шэлээр шэллэһэн сонхотой, сеэнигтэй байгаа. Дасанай хореогой баруун таладань ламанарай ундалдаг 2 худаг байһан, зүүн тээнь – хамтын худаг байгаа. Хамтын худаг һая болотор зоной, малай унда харяаһан, уһанайнь нюруу дээгүүр, тиимэһээ илангаяа хүүгэдэй уһа абахада хүнгэн гэжэ суутай байгаа, мүнөөшье байһаар зандаа.
Дасанай хотон олон модон гэрнүүдтэй байһан гэдэг. Долгиин гэгээн шэрээтэ байхадаа олон шабинартай, сугтаа хүдэлдэг ламанартай, дасанай жэндэгүүдтэй ажалаа ябуулжа, бурхан багшын һургаал заабарилжа, буддын шажанай гүн ухаае дэлгэрүүлжэ байһан ха юм даа. Ерээдүйн сагай байдал тайлбарилха, уридшалан хэлэхэ эди шэди гээшынь жэшээ дээрэ харабал, иимэ: Цырендашиев Цыденэй (Дашын), «Гунэй» СПК-гай түрүүлэгшын хөөрэһые дамжуулнаб (Аюрай Даша-Жамса нагасынгаа нэрэ абаһан). Аюрай Даша нагасань 1912 ондо түрэһэн, Гүнэйн дасанай хубараг ябахадаа һонин ушарнуудые хараһан, үзэһэн байна. Шэрээтэдээ зон ерэхэдээ, энэ тэрэ асуудал һурадаг: адуу малай үдэсэ, хүүгэдэйнгөө ерэхэ сагайнь байдал, хуби заяаень, сагай хубилалта гэхэ мэтые асууха. Тиихэдэнь Долгиин гэгээн зула бадараагаад, эрхы хургаяа доошонь харуулаад, зулаяа тойруулан гараа ябуулжа, асуудалнуудта харюу үгэдэг байһан ха. Хубарагуудые хажуудаа һуулгаад, баһал зулын хажуугаар эрхыгээ ябуулаад: «Юу харанабши?» - гэхэ. Ехэнхинь танай эрхы хурга харанабди гэхэһээ бэшэ харюу олодоггүй байба. Залуу Даша хубарагай нюдэндэ элдэб юумэ харагдадаг байһан байна: морин тэргэтэй олон зон, үхэр мал харагдана гэхэ мэтээр хэлэхэ. 18 наһа хүсэхэдөө, юумэ харахаяа болиһон гэнэ. Тиихэдэнь гэгээн: «Хүсэд лама болобо гээшэш!», – гэжэ хэлэһэн ха.
Эндэ Долгиин гэгээн тухай хөөрөөгөө бага таһалдуулаад, энэл Аюрай Даша тухай бага хөөрэһүүб. Хатуу шэрүүн гуша гаран онуудаар олон ламанар урагшаа Монгол гараһан гэжэ эли гээшэ ааб даа. Тэрэнэй тоодо Аюрай Даша ургашаа гаралсаа. Монголой Дашабалбар сомон ошоод байтарынь НКВД-хид ошожо, 6 ламанарые һөөргэнь асаржа сүүдлэһэн. Тэрэ зургаан ламанарай тоодо Аюрай Дашашье «ургадуулаа». Сүүдэй шиидхэбэреэр Даша 6 жэлээр эрхэеэ хаһуулжа, Эрхүүгэй Зима станци руу сүлүүлһэн байна. Тэндэһээ табигдахадаа Красноярск ошожо, голой пароходствын ажалда ороод хүдэлхэ үедөө гартаа «Якорь» зуруулһан юм ха. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн соогуур, 1943 ондо танково сэрэгтэ дайлалдажа ябаха үедэнь танкань шатажа, үргэжэ абаад ябаһан командирыень немецүүд буудажаалаад, өөрыень плендэ абажа, аяар холо Германи шэрүүлжэ ошоһон. 1945 ондо дайн дүүрэжэ, Улаан Арми сүлөөлжэ, одоол түрэл һайхан нютагаа бусаха саг ерэбэ гэжэ һанаһаниинь, «Һайн дураараа немецүүдэй гарта ороош,»- гээд, баһал 10 жэлээр сүлэлгэдэ эльгээгдээ. 1953 ондо Сталинай гээгдэхэдэ, сүлэлгэһөө табигдажа, Улаан-Үдэ хотодо түбхинэжэ, эрхим һайнаар ажал хээ. Хожомынь гүрэнэй үндэр шан Ленинэй орденоор шагнагдаһан. 1960-аад онуудта Гүнэй нютагта түрэһэн эгэшэнь болохо Аюрай Хорло амиды мэндэ бии юм гэжэ дуулаад, Шэтэ город ерэхэдэнь, патруль барижа, һөөргэнь поезддо һуулгаба ха. Тиихэдэнь Чита-І станцида буугаад, курорт Дарһан хүрэбэ, тэндэһээ Хойто-Ага Лхамажаб нагасатай уулзажа, Гүнэй нютаг ерэһэн ха. 1978 ондо гээгдэхэдээ, һамгандаа:«Дахин шамтаяа дүрбэн жэл болоод уулзахабди». гэжэ хэлэһэн ха. Хоёр жэл болоод, Монголһоо мэдээсэл ерэбэ: «Даша басаган боложо түрөө, нюргандань «Якорь» зураатай гараа. Үшөө хоёр жэл болоод, түрэлхидэйнь ошоходо, 4 наһатай басаган «таанадые таняаб» гэжэ наадажа ябаһан байна. Энэ Аюрай Даша-Жамса аха тухай ном бэшэхээр байнал даа. Яагаад энэ ехэ дэлхэйн сэмүүн саг соогуур, дүлэтэ дайн соогуур немецүүдэй плендэ зобоод, дахин түрмэ дабажа гараад, СССР гүрэнэй дээдэ шанда хүртэжэ, амиды мэндэ ябаад, ерэхэ наһандаа өөрынгөө түрэл оложо түрэхэ гээшэмнай ямар хуби заяан гээшэб, дасанай шабиин буян гү али багшын сахюусанай абарал гү..?
Зай, саашань Долгиин гэгээн тухай хөөрөөгөө үргэлжэлүүлэе. Долгиин гэгээн хадаа урда түрэлдөө Лабранай 18-дахи гэгээн Ганжаа Гончиг Сэнгэ гэжэ шажанай номуудые бэшэдэг, түбэдһөө оршуулдаг, ном хэблэдэг бэлиг шадабаритай гэгээн лама байһан һаа, энэ түрэлдөө Долгиин гэгээн боложо тодороод, баһал элдэб шэди гаргаха эрдэмтэй, хүнэй хуби заяа уридшалан хэлэхэ шэдитэй байһан.
Гүнэйн дасанда Шэрээтээр һуухадаа Долгиин гэгээн олоной дунда шажанаа дэлгэрүүлхые оролдоо. Баһа залуу хубарагуудые эрдэм номдо һургахын ба хуралнуудай шанар дээшэлүүлхын тула ехэ ажал ябуулаа. Номой дээдэ эрдэмтэй гэгээн байһандань, шажанай еһо заршам наринаар сахидаг байһандань ламанар болон жэндэгүүд тон ехээр хүндэлдэг байһан юм.
Гүнэйн дасанай шэрээдэ hууhан лэ үедөө 1929 ондо Москва хотодо үнгэрhэн буддын шажантадай съезддэ хабаадахадаа Бурят-Монголой АССР-эй делегациин хүтэлбэрилэгшээр ошоhон байна. Гадна тэрэ съездын мандатна комиссиин түрүүлэгшээр hунгагдаа hэн ха. Тэрэ съезд Агван Доржиевай үүсхэлөөр үнгэргэгдэhэн. Хамба лама шэнэ засагтай тэмсэнгүй, буддизмын ба марксизмын сурталые нэгэдүүлхэ, ламанарые шэнэ байдалтай болгохо гэhэн оролдолго гаргахадань, залуу аад, шанга номтой ламанар дэмжээ. Дэмжэгшэдэй нэгэн – Долгиин гэгээн.
Бүхы наһан соогоо элдэб районгуудта милициин дарга ябаһан Эрдэни Доржиев Долгиин гэгээнэй һүүлшын ябадал тухай иигэжэ хөөрэһэн байдаг:
- 1945 ондо, Эсэгын дайнай дүүрэхэлээр, засагай дээдэ зургаанһаа нюуса бэшэг ерэбэ ха. Тэрэ бэшэг гансал милициин ба КГБ-н дарганарта мэдүүлхэ ушартай байгаа. Гэбэшье, хойшодоо бэшэгэй удха элирээ һэн бэзэ. Удхань иимэшүү һэн: бүхы гүрэнүүдээр тараһан Советскэ Союзай эмигрантнуудые энэ доронь суглуулжа, тусхай колонинуудта хаажа, шанга харуул доро байлгаха. Иимэ хатуу зарлигай үндэһөөр Долгиин гэгээн Шэнэхээнһээ Нэршүүгэй түрмэ руу асарагдажа, удангүй уушханай ханяадаар үбдэжэ тагаалал болоһон байгаа...